de barbarismo

Barbarismus est una pars orationis vitiosa in communi sermone; in poemate metaplasmus, itemque in nostra loquella barbarismus, in peregrina barbarolexis dicitur, ut siquis dicat mastruga cateia magalia. Barbarismus fit duobus modis, pronuntiatione et scripto. His bipertitis quattuor species subponuntur: adiectio, detractio, inmutatio, transmutatio litterae, syllabae, temporis, toni, adspirationis. Per adiectionem litterae fiunt barbarismi, sicut `reliquias Danaum', cum reliquias per unum dicere debeamus; syllabae, ut `nos abiisse rati' pro abisse; temporis, ut `Italiam fato profugus', cum Italiam correpta prima littera dicere debeamus: per detractionem litterae, sicut 'infantibu parvis' pro infantibus; syllabae, ut salmentum pro salsamentum; temporis, ut `unius ob noxam' pro unîus: per inmutationem litterae, sicut olli pro illi; syllabae, ut permities pro pernicies; temporis, ut `fervere Leucaten' [pro fervere `et Actia bella videbis'], cum fervere sit secundae coniugationis et producte dici debeat: per transmutationem litterae, sicut Euandre pro Euander; syllabae, ut displicina pro disciplina; temporis, ut siquis deos producta priore syllaba et correpta posteriore pronuntiet. Toni quoque similiter per has quattuor species conmutantur, nam et ipsi adiciuntur, detrahuntur, inmutantur, transmutantur, quorum exempla ultro se offerent, siquis inquirat. Totidem modis etiam per adspirationem deprehenditur barbarismus, quem quidam scripto, quidam pronunciationi iudicant adscribendum, propter h scilicet, quam alii litteram, alii adspirationis notam putant. Fiunt etiam barbarismi per hiatus. Sunt etiam malae conpositiones, id est cacosyntheta, quas non nulli barbarismos putant, in quibus sunt myotacismi, labdacismi, iotacismi, hiatus, conlisiones, et omnia quae plus aequo minusve sonantia ab eruditis auribus respuuntur. Nos cavenda haec vitia praelocuti controversiam de nomine pertinacibus relinquemus.

de ceteriis vitiis

Cum barbarismo et soloecismo vitia duodecim numerantur hoc modo: barbarismus, soloecismus, acyrologia, cacenphaton, pleonasmos, perissologia, macrologia, tautologia, eclipsis, tapinosis, cacosyntheton, amphibolia.

1. Acyrologia est inpropria dictio, ut hunc ego si potui tantum sperare dolorem
sperare dixit pro timere.
2. Cacenphaton est obscena enuntiatio vel in conposita dictione vel in uno verbo, ut 'numerum cum navibus aequet', `arrige aures Pamphile'.

3. Pleonasmos est adiectio verbi supervacui ad plenam significationem, ut `sic ore locuta est' pro `sic locuta est'.

4. Perissologia est supervacua verborum adiectio sine ulla vi rerum, ut ibant qua poterant, qua non poterant non ibant.
5. Macrologia est longa sententia res non necessarias conprehendens, ut `legati non inpetrata pace retro, unde venerant, domum reversi sunt'.
6. Tautologia est eiusdem dictionis repetitio vitiosa, ut egomet ipse

7. Eclipsis est defectus quidam necessariae dictionis, quam desiderata praecisa sententia, ut `haec secum'; deest enim loquebatur.

8. Tapinosis est humilitas rei magnae non id agente sententia, ut penitusque cavernas ingentes uterumque armato milite complent et `Dulichias vexasse rates' et Pelidae stomachum cedere nescii.
9. Cacosyntheton est vitiosa conpositio dictionum, ut `versaque iuvencum terga fatigamus hasta'.
10. Amphibolia est ambiguitas dictionis, quae fit aut per casum accusativum, ut siquis dicat `audio secutorem retiarium superasse'; aut per commune verbum, ut siquis dicat `criminatur Cato', `vadatur Tullius' nec addat quem vel a quo; aut per distinctionem, ut `vidi statuam auream hastam tenentem'. Fit et per homonyma, ut siquis aciem dicat et non addat oculorum aut exercitus aut ferri. Fit praeterea pluribus modis, quos percensere omnes, ne nimis longum sit, non oportet.

DE METAPLASMO
Metaplasmus est transformatio quaedam recti solutique sermonis in alteram speciem metri ornatusve causa. Huius species sunt quattuordecim: prosthesis, epenthesis, paragoge, aphaeresis, syncope, apocope, ectasis, systole, diaeresis, episynaliphe, synaliphe, ecthlipsis, antitbesis, metathesis.

1. Prosthesis est appositio quaedam ad principium dictionis litterae aut syllabae, ut gnato pro nato, tetulit pro tulit.

2. Epenthesis est appositio ad mediam dictionem litterae aut syllabae, ut relliquias pro reliquias, induperator pro imperator. Hanc alii epenthesin, alii parenthesin dicunt.

3. Paragoge est appositio ad finem dictionis litterae aut syllabae, ut magis pro mage et potestur pro potest. Hanc alii prosparalepsin appellant.

4. Aphaeresis esl ablatio de principio dictionis contraria prosthesi, ut mitte pro omitte, temno pro contemno.

5. Syncope est ablatio de media dictione contraria epenthesi, ut audacter pro audaciter, commorat pro commoverat.

6. Apocope est ablatio de fine dictionis paragoge contraria, ut Achilli pro Achillis et pote pro potest.

7. Ectasis est extensio syllabae contra naturam verbi, ut `Italiam fato profugus', cum Italia correpte dici debeat.

8. Systole est correptio contraria ectasi, ut `aquosus Orion', cum Orion producte dici debeat.

9. Diaeresis est discissio syllabae unius in duas facta, ut olli respondit rex Albai longai.
10. Episynaliphe est conglutinatio duarum syllabarum in unam facta contraria diaeresi, ut Phaethon pro Phaëthon, Nerei pro Ner¨i, aeripedem pro aëripedem.

11. Synaliphe est per interceptionem concurrentium vocalium lubrica quaedam lenisque conlisio, ut atque ea diversa penitus dum parte geruntur. Haec a quibusdam syncrisis nominatur.
12. Ecthlipsis est consonantium cum vocalibus aspere concurrentium quaedam difficilis ac dura conlisio, ut multum ille et terris iactatus et alto.
13. Antithesis est litterae pro littera positio, ut olli pro illi.

14. Metathesis est translatio litterarum in alienum locum, nulla tamen ex dictione sublata, ut Euandre pro Euander, Thymbre pro Thymber.

de solecismo

Soloecismus est vitium in contextu partium orationis contra regulam artis grammaticae factum. Inter soloecismum et barbarismum hoc interest, quod soloecismus discrepantes aut inconsequentes in se dictiones habet, barbarismus autem in singulis verbis fit scriptis vel pronuntiatis, quamquam multi errant, qui putant etiam in una parte orationis fieri soloecismum, si aut demonstrantes virum hanc dicamus, aut feminam hunc; aut interrogati quo pergamus respondeamus Romae; aut unum [re]salutantes salvete dicamus, cum utique praecedens demonstratio vel interrogatio vel salutatio vim contextae orationis obtineat. Multi etiam dubitaverunt, scala, quadriga, scopa soloecismus an barbarismus esset, cum scilicet id genus dictionis barbarismum esse vel ex ipsius vitii definitione facile possit agnosci.

Soloecismus fit duobus modis, aut per partes orationis aut per accidentia partibus orationis. Per partes orationis fiunt soloecismi, cum alia pro alia ponitur, ut `torvumque repente clamat' (Aeneid 7.399) pro torve: nomen pro adverbio positum est. Fit et in eadem parte orationis hoc vitium, cum ipsa pro se non in loco suo neque ut convenit ponitur, ut `cui tantum de te licuit' (Aeneid 6.502) pro in te, et `apud amicum eo' pro ad amicum, et `intro sum' pro `intus sum', et `foris exeo' pro foras. Per accidentia partibus orationis tot modis fiunt soloecismi, quot sunt accidentia partibus orationis. Sed ex his propter conpendium exempli causa perpauca monstrabimus. Nam per qualitates nominum fiunt soloecismi, sicut

hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto Dardanus (Aeneid 4.661)
pro Dardanius; proprium nomen pro appellativo posuit: per genera, sicut `validi silices' et `amarae cortices' (Bucol. 6.62) et `collus collari caret'; per numeros, sicut 'pars in frusta secant' (Aeneid 1.212) pro secat: per conparationem, sicut
respondit Iuno Saturnia sancta dearum (Ennius annal. 1.65)
pro sanctissima: per casus, sicut
urbem quam statuo vestra est (Aeneid 1.573)
pro `urbs quam statuo'; per modos verborum, sicut
itis, paratis arma quam primum, viri
pro `ite parate'; indicativum modum pro imperativo posuit; per significationes, sicut
spoliantur eos et corpora nuda relinquunt
pro spoliant; per tempora, sicut
ceciditque superbum Ilium et omnis humo fumat Neptunia Troia (Aeneid 3.2)
pro `cecidit et fumavit': per personas, sicut
Danai, qui parent Atridis, quam primum arma sumite
pro `qui paretis sumite'; per adverbia, sicut `intus eo' pro intro, et `foras sto' pro foris, et `Italia venio' et `ad Romam pergo', cum praepositio nomini separatim addenda sit, non adverbio; per praepositiones, cum alia pro alia ponitur aut necessaria subtrahitur; alia pro alia ponitur, ut `sub lucem' pro `ante lucem'; necessaria subtrahitur, ut
silvis te, Tyrrene, feras agitare putasti (Aeneid 11.686)
pro `in silvis'; per coniunctiones, sicut `subiectisque urere flammis' (Aeneid 2.37) pro subiectisve; et `autem fieri non debet', cum dicendum sit `fieri autem non debet'. Fiunt praeterea soloecismi pluribus modis, quos reprehendendo potius quam imitando possumus adnotare. Soloecismus in prosa oratione, in poemate schema nominatur.

de schematibus

Schemata lexeos sunt et dianoeas, id est figurae verborum et sensuum, sed schemata dianoeas ad oratores pertinent, ad grammaticos lexeos. Quae cum multa sint, ex omnibus necessaria fere sunt decem et septem, quorum haec sunt nomina: prolepsis, zeugma, hypozeuxis, syllepsis, anadiplosis, anaphora, epanalepsis, epizeuxis, paronomasia, schesis onomaton, parhomoeon, homoeoptoton, homoeoteleuton, polyptoton, hirmos, polysyndeton, dialyton.

1. Prolepsis est praesumptio rerum ordine secuturarum, ut

continuo reges ingenti mole Latinus
et cetera.
2. Zeugma est unius verbi conclusio diversis clausulis apte coniuncta, ut

Troiugena interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clari lauros, qui sidera sentis
et cetera.
3. Hypozeuxis est figura superiori contraria, ubi diversa verba singulis [quibusque] clausulis [proprie] subiunguntur, ut

regem adit et regi memorat nomenque genusque
et cetera.
4. Syllepsis est dissimilium clausularum per unum verbum conglutinata conceptio, ut `hic illius arma, Hic currus fuit'. Hoc schema ita late patet, ut fieri soleat non solum per partes orationis, sed et per accidentia partibus orationis. Item syllepsis est, cum singularis dictio plurali verbo adiungitur, ut

sunt nobis mitia poma, castaneae molles et pressi copia lactis.
5. Anadiplosis est congeminatio dictionis ex ultimo loco praecedentis versus et principio sequentis, ut

sequitur pulcherrimus Astur, Astur equo fidens.
6. Anaphora est relatio eiusdem verbi per principia versuum plurimorum, ut

nate, meae vires, mea magna potentia solus, nate patris summi, qui tela Typhoea temnis.
7. Epanalepsis est verbi in principio versus positi in eiusdem fine repetitio, ut ante etiam sceptrum Dictaci regis et ante.
8. Epizeuxis est eiusdem verbi in eodem versu sine aliqua dilatione congeminatio, ut me, me, adsum qui feci, in me convertite ferrum.
9. Paronomasia est veluti quaedam denominatio, ut nam inceptio est amentium, haut amantium.
10. Schesis onomaton est multitudo nominum coniunctorum quodam habitu copulandi, ut Marsa manus, Peligna cohors, Vestina virum vis.
11. Parhomoeon est, cum ab isdem litteris diversa verba sumuntur, ut o Tite tute Tati tibi tanta tyranne tulisti.
12. Homoeoptoton est, cum in similes casus exeunt verba diversa, ut merentes flentes lacrimantes commiserantes.
13. Homoeoteleuton est, cum simili modo dictiones plurimae finiuntur, ut eos reduci quam relinqui, devehi quam deseri malui.
14. Polyptoton est multitudo casuum varietate distincta, ut litora litoribus contraria, fluctibus undas inprecor, arma armis, pugnent ipsique epotesque.
15. Hirmos est series orationis tenorem suum usque ad ultimum servans, ut principio caelum ac terras camposque liquentes lucentemque globum lunae Titaniaque astra spiritus intus alit
16. Polysyndeton est multis nexa coniunctionibus dictio, ut Acamasque Thoasque Pelidesque Neoptolemusque et cetera.
17. Dialyton vel asyndeton est figura superiori contraria carens coniunctionibus, ut ite, ferte citi flammas, date tela, impellite remos.

de tropis

Tropus est dictio translata a propria significatione ad non proprium similitudinem ornatus necessitatisve causa. Sunt autem tropi tredecim: metaphora, catachresis, metalepsis, metonymia, antonomasia, epitheton, synecdoche, onomatopoeia, periphrasis, hyperbaton, hyperbole, allegoria, homoeosis.

1. Metaphora est rerum verborumque translatio. Haec fit modis quattuor, ab animali ad animale, ab inanimali ad inanimale, ab animale ad inanimale, ab inanimali ad animale: ab animali ad animale, ut

Tiphyn aurigam celeris fecere carinae;
nam et auriga et gubernator animam habent: ab inanimali ad inanimale, ut `ut pelagus tenuere rates'; nam et naves et rates animam non habent: ab animali ad inanimale, ut
Atlantis cinctum assidue cui nubibus atris piniferum caput;
nam ut haec animalis sunt, ita mons animam non habet, cui membra bominis ascribuntur: ab inanimali ad animale, ut `si tantum pectore robur Concipis'; nam ut robur animam non habet, sic utique Turnus, cui haec dicuntur, animam habet. Scire autem debemus esse metaphoras alias reciprocas, alias partis unius.
2. Catachresis est usurpatio nominis alieni, ut parricidam dicimus qui occiderit fratrem, et piscinam quac pisces non habet. haec enim nisi extrinsecus sumerent, suum vocabulum non haberent.

3. Metalepsis est dictio gradatim pergens ad id quod ostendit, ut `speluncis abdidit atris' et

post aliquot mea regna videns mirabor aristas.
4. Metonymia est [dictio] quaedam veluti transnominatio. Huius multae sunt species. aut enim per id quod continet id quod continetur ostendit, ut `nunc pateras libate Iovi'; aut contra, ut `vina coronant'; aut per inventorem id quod inventum est [ostendit], ut

sine Cerere et Libero friget Venus;
aut contra, ut
vinum precamur, nam hic deus praesens adest.
haec exempli causa diligentibus posita etiam reliqua demonstrabunt.
5. Antonomasia est significatio vice nominis posita, quae fit modis tribus: ab animo, a corpore, extrinsecus: ab animo, ut `magnanimusque Anchisiades'; a corpore, ut `ipse arduus altaque pulsat Sidera'; extrinsecus, ut

infelix puer atque impar congressus Achilli.
6. Epitheton est praeposita dictio proprio nomini. Nam antonomasia vicem nominis sustinet, epitheton numquam est sine nomine, ut `dira Celaeno' et `dia Camilla'. Fit etiam epitheton modis tribus: ab animo, a corpore, extrinsecus. His duobus tropis vel vituperamus aliquem vel ostendimus vel ornamus.

7. Synecdoche est significatio pleni intellectus capax, cum plus minusve pronuntiat. Aut enim a parte totum ostendit, ut `puppesque tuae pubesque tuorum'; aut contra, ut `ingens a vertice pontus in puppim ferit' et `fontemque ignemque ferebant'. Meminisse autem debemus, cum fit a parte totum, ab insigni parte faciendum.

8. Onomatopoeia est nomen de sono factum, ut tinnitus aeris, clangor tubarum.

9. Periphrasis est circumlocutio, quae fit aut ornandae rei causa, quae pulchra est aut, vitandae, quae turpis est, ut

et iam prima novo spargebat lumine terras
et cetera et `nimio ne luxu obtunsior usus sit genitali arvo' et cetera.
10. Hyperbaton est transcensio quaedam verborum ordinem turbans, cuius species sunt quinque: hysterologia, anastrophe, parenthesis, tmesis, synchysis.

11. Hysterologia vel hysteroproteron est sententiae cum verbis ordo mutatus, ut

torrere parant flammis et frangere saxo.
12. Anastrophe est verborum tantum ordo praeposterus, ut `Italiam con- tra' pro contra Italiam.

13. Parenthesis est interposita ratiocinatio divisae sententiae, ut

Aeneas, neque enim patrius consistere mentem
passus amor, rapidum ad naves praemittit Achaten.
14. Tmesis est unius conpositi aut simplicis verbi sectio, una dictione vel pluribus interiectis, ut `septem subiecta trioni' pro septemtrioni et 'saxo cere comminuit brum' et

Massili portabant iuvenes ad litora tanas,
hoc est cerebrum et Massilitanas.
15. Synchysis est hyperbaton ex omni parte confusum, ut

tris notus abreptas in saxa latentia torquet, saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras.
est enim ordo hic: tris abreptas notus in saxa torquet, quae saxa in me- diis fluctibus latentia Itali aras vocant.
16. Hyperbole est dictio fidem excedens augendi minuendive causa: augendi, ut nive candidior, minuendi, ut tardior testudine.

17. Allegoria est tropus, quo aliud significatur quam dicitur, ut

et iam tempus equum fumantia solvere colla,
hoc est `carmen finire'. Huius species multae sunt, ex quibus eminent septem: ironia, antiphrasis, aenigma, charientismos, paroemia, sarcasmos, astismos.
a. Ironia est tropus per contrarium quod conatur ostendens, ut

egregiam vero laudem et spolia ampla refertis tuque puerque tuus
et cetera. Hanc nisi gravitas pronuntiationis adiuverit, confiteri videbitur quod negare contendit.
b. Antiphrasis est unius verbi ironia. ut [bellum lucus el Parcae] bellum, hoc est minime bellum, et lucus eo quod non luceat, et Parcae eo quod nulli parcant.

c. Aenigma est obscura sententia per occultam similitudinem rerum, ut

mater me genuit, eadem mox gignitur ex me,
cum significet aquam in glaciem concrescere et ex eadem rursus effluere.
d. Charientismos est tropus, quo dura dictu gratius proferuntur, ut cum interrogantibus nobis, numquis nos quaesierit, respondetur `bona fortuna'; exinde intellegitur neminem nos quaesisse.

e. Paroemia est accommodatum rebus temporibusque proverbium, ut `adversum stimulum calces' et `lupus in fabula'.

f. Sarcasmos est plena odio atque hostilis inrisio, ut

en agros et quam bello, Troiane, petisti, Hesperiam metire iacens.
g. Astismos est tropus multiplex numerosaeque virtutis. Namque astismos putatur quidquid simplicitate rustica caret et faceta satis urbanitate expolitum est, ut est illud

qui Bavium non odit amet tua carmina, Maevi, atque idem iungat vulpes et mulgeat hircos.
h. Homoeosis est minus notae rei per similitudinem eius quae magis nota est demonstratio. Huius species sunt tres: icon, parabole, paradigma.

a. Icon est personarum inter se vel eorum quae personis accidunt conparatio, ut `os humerosque deo similis'.

b. Parabole est rerum genere dissimilium conparatio, ut

qualis mugitus fugit cum saucius aram taurus
et cetera.
c. Paradigma est enarratio exempli hortantis aut deterrentis: hortantis, ut

Antenor potuit mediis elapsus Achivis Illyricos penetrare sinus
et cetera; deterrentis, ut
at non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes.